Bilişsel Öğrenme Nedir? Psikolojide Bilişsel Öğrenme

Öğrenme sadece davranış değişikliği değil, zihinsel süreçlerin yeniden yapılanmasıdır. Bilişsel öğrenme, insanların bilgiyi nasıl işlediği, organize ettiği, depoladığı ve geri çağırdığına odaklanan temel bir psikoloji alanıdır. Davranışçı yaklaşımdan farklı olarak, gözle görülmeyen zihin süreçlerini mercek altına alır ve bireyin pasif bir alıcı değil, aktif bir bilgi işlemcisi olduğunu savunur. Bu yazımızda, “Bilişsel öğrenme nedir?” sorusundan yola çıkarak, psikolojideki temel bilişsel öğrenme kuramlarını, türlerini, günlük hayattan ve eğitimden pratik örneklerini detaylı bir şekilde inceleyeceğiz. Bilgiyi anlama, yorumlama ve kullanma biçimimizi şekillendiren bu önemli süreci birlikte keşfedelim.

Bilişsel Öğrenme Nedir?

Öğrenmelerin tümü, davranışçı psikologların ileri sürdüğü gibi U-T (uyarıcı-tepki) davranışları biçiminde yani mekanik değildir. Çoğu öğrenmelerde zihinsel etmenlerin rolü büyüktür.

Örneğin, sağlıklı beslenme ile ilgili bilimsel bir makale okumuşsak bu yazıdan öğrendiğimiz bilgilerin klasik ya da edimsel koşullanmayla ilişkisi yoktur.

Biliş

İnsanın dünyayı tanıma, anlama ve öğrenmeye yönelik gösterdiği tüm zihinsel etkinliklerdir. Bu öğrenme türünde dıştan alınan uyarıcılar algılanır, önceki bilgilerle karşılaştırılır ve yeni bilgiler oluşturulur. Oluşturulan yeni bilgiler belleğe depolanır.

Bu sırada eski bilgiler de yeni anlamlar ve bağlar kazanır. Bilişsel kuram; öğrenmeyi, öncelikle zekâ ile ilgili bir kavrama süreci olarak görür. En karmaşık ve en üst düzeydeki öğrenmedir Örneğin, fizik, kimya, matematik derslerinde öğrenilen bilgiler bu şekilde öğrenilir. Yer öğrenmesi ve sezgisel öğrenme bilişsel öğrenmeye dayalıdır.

1- Yer öğrenme

Organizmanın çevredeki nesnelerin mekân içindeki yerleriyle ilgili bilişsel harita (önünde, kuzeyinde, solunda gibi) oluşturmasına yer Öğrenme denir. Yer öğrenmede mekânla ilgili ipuçlarından yararlanılır. Bu ipuçları nesnelerin birbirlerine göre konumunu kavramada etkili olmaktadır. Örneğin, şehrin hiç bilmediğimiz bir semtinde oturan arkadaşınızın evine ilk kez gideceğinizde arkadaşınızın telefonla tarifi üzerine evi kolayca bulmamız zihnimizde oluşan bilişsel harita sayesindedir.

2- Sezgisel Öğrenme (Kavrayış Yoluyla Öğrenme)

Çözülmesi gereken problemin kavramları, elemanları arasındaki ilişkinin farkına birdenbire varılarak öğrenmenin gerçekleşmesidir. Aniden kavrama durumunun söz konusu olduğu bu öğrenmede organizmanın akıl yürütme gücü ve öngörüsü önemli rol oynar.

Örneğin, bir öğrencinin geometri problemini, polisin cinayeti aniden çözmesi, Arşimet’in suyun kaldırma kuvvetini bulması gibi. Bu öğrenmede birey daha önce çalışmış, zihnini yormuş, çeşitli yollar denemiş ancak bir türlü başarılı olamamıştır. Bunun üzerine belli bir zaman çalışmalarını askıya almışken, birden çözüm yolunu bulmuştur.

Bu öğrenme ile ilgili ilk sistematik çalışmaları Gestalt psikologlarından W. Köhler (1887-1967) yapmıştır. Köhler’in yaptığı deneyde aç şempanze bir kafese kapatılır, hayvanın ulaşamayacağı bir yere de muz asılır. Muza ulaşmak için zıplayan şempanze başarılı olamaz. Bir süre sonra dikkatini kafesin bir köşesinde duran tahta sandık ve çubuklar çeker. Hemen sandığı sürükleyerek üzerine çıkar, çubuklarla muza ulaşmayı başarır. Burada problemin çözümü, sandıklarla muz arasındaki sezgisel bağıntının kurulmasıyla olmaktadır.

Bilişsel Öğrenme Hakkında SSS

S1: Bilişsel öğrenme ile davranışçı öğrenme arasındaki temel fark nedir?
C1: Temel fark, odak noktasıdır. Davranışçı öğrenme, gözlemlenebilir davranışları ve dışsal uyaran-tepki ilişkilerini inceler. Bilişsel öğrenme ise zihinsel süreçlere (algı, dikkat, hafıza, problem çözme) vurgu yapar ve öğrenmeyi bilginin içsel olarak işlenmesi ve anlamlandırılması olarak görür.

S2: Bilişsel öğrenmenin günlük hayattaki en yaygın örneği nedir?
C2: “Bir problemi çözmek için geçmiş deneyimlerden yola çıkmak” en yaygın örneğidir. Örneğin, daha önce benzer bir mobilyayı kurduysanız, yeni aldığınız bir ürünü kurarken o tecrübelerinizden faydalanırsınız. Bu, zihninizdeki şemaları ve problem çözme stratejilerini aktardığınız bilişsel bir öğrenme sürecidir.

S3: Bilişsel öğrenme türleri nelerdir?
C3: Başlıca türleri şunlardır: Gizil Öğrenme (farkında olmadan öğrenme), Kavrama Yoluyla Öğrenme (ani içgörü ile problem çözme), Model Alarak Öğrenme (gözlem ve taklit), Bilgiyi İşleme Modeli (bilginin duyusal kayıttan uzun süreli hafızaya akışı). Her biri farklı zihinsel mekanizmaları açıklar.

S4: Bilişsel öğrenme kuramları eğitim sistemini nasıl etkilemiştir?
C4: Bu kuramlar, öğrenciyi merkeze alan, aktif katılımı ve anlamlandırmayı teşvik eden bir eğitim anlayışını benimsemiştir. Ezber yerine kavrayış, öğretmen odaklı anlatım yerine keşfetmeye dayalı öğrenme, yaş gruplarına uygun soyut kavram öğretimi gibi yenilikler bilişsel kuramların doğrudan etkisidir.

S5: Bilişsel öğrenme süreçlerini geliştirmek için neler yapılabilir?
C5: Özet Çıkarma ve Haritalandırma: Bilgiyi organize edin. Aktif Hatırlama: Notlara bakmadan tekrar yapın. Bağlantılar Kurma: Yeni bilgiyi eski bilgilerinizle ilişkilendirin. Öz Açıklama: Bir konuyu kendi kelimelerinizle açıklayın. Çeşitli Örnekler İncelemek: Bir kavramı farklı bağlamlarda görmek derinlemesine anlamayı sağlar.